Istorijat

Te, 1868. godine, kada je osnovano Narodno pozorište u Beogradu, Srbija je jedva imala nešto preko milion i dve stotine hiljada stanovnika. Celokupna srpska prosveta je raspolagala sa 423 učitelja muških i 54 „učiteljke“ ženskih osnovnih škola. Beograd je tek prešao cifru od 25.000 žitelja koji su stanovali u 3.444 kuće. Na jednog činovnika dolazilo 68 stanovnika, na jednog nastavnika 262, na jednog lekara 442, a na jednog advokata 1481 stanovnik. Šezdesetih godina XIX veka Beograd je jedno veliko selo na pola puta od otomanske ka evropskoj civilizaciji. U njemu žive trgovci, zanatlije, činovnici, vojnici, seljaci, nadničari i besposličari. Kuće, zanati, moda – prilagođavaju se sve više zapadnjačkim ukusima; „gefrorenes“ i šampanj se javljaju pored boze, alve i sudžuka; na balovima se igraju kola i polke. Ulice su uske, krivudave, nečiste i neosvetljene; četrdeset beogradskih ćorsokaka služi za bacanje otpadaka; u njemu nema kanalizacije i vlada oskudica u pijaćoj vodi. Međutim, žeđ za prosvetom, kulturom i naukom u oslobođenoj zemlji bukti zajedno sa željom da se dovrši delo narodnog oslobođenja i ujedinjenja. Tako je Beograd, koji je tek zakoračio na put svoga razvoja, imao 1868. godine Veliku školu sa tri fakulteta – jednu punu i jednu nepotpunu gimnaziju, Realku, Višu žensku školu, Srpsko učeno društvo, Narodnu biblioteku, Narodni muzej, Narodnu čitaonicu, Prvo pevačko društvo, Državnu štampariju, a Srbija ima 44 pitomaca na studijama u inostranstvu, kojima će biti namenjena uloga intelektualnog vođstva po povratku u zemlju...

Posle više pokušaja, koji datiraju još od 1842, da se u Beogradu osnuje stalno profesionalno pozorište, a koji su iz različitih razloga bili kratkog daha ali su nedvosmisleno pokazali da ovoj zemlji i njenoj prestonici teatar treba – 1868. je osnovano Narodno pozorište u Beogradu. Prva predstava, „Đurađ Branković“ Karolja Obernjaka, održana je (po novom kalendaru) 22. novembra 1868. u gostionici „Kod engleske kraljice“, koja je sledećih godinu dana bila privremeni dom našeg Pozorišta.

Napisala i priredila Jelica Stevanović
Korišćeni tekstovi Milice Jovanović, Aleksandra Radovanovića, Mirjane Odavić

Pokušaje osnivanja stalnog teatra pratili su i pokušaji da se ovoj instituciji obezbedi i adekvatno zdanje: predstave su igrane u magacinu Carinarnice (Teatar na Đumruku), u salama hotela (Teatar „Kod jelena“), u Kneževoj pivari, u kafanama („Kod Krune“ i „Kod engleske kraljice“). Prvi ozbiljniji pokušaj podizanja namenske teatarske zgrade bio je iniciran od strane Odbora „Ljubitelji narodne prosvete“ i Pozorišnog odbora koji su organizovali sakupljanje dobrovoljnih priloga. Vlada Kneževine Srbije je dala 2.000 dukata i poklonila zemljište na Zelenom vencu od 228 kvadratnih metara, sam knez Aleksandar Karađorđević priložio je 1.000 dukata i 80 kubnih hvati kamena, Miša Anastasijević je dao 500 dukata... Po postojala su tri plana: arhitekte Jana Nevole – Čeha, arhitekte Josifa Kasana – Italijana i treći, tada poznatog preduzimača Štajnlehnera. Podizanje zgrade skromnog izgleda na Zelenom vencu počelo je 11. septembra 1852. godine, prema Kasanovom planu, a dozvolu da izvodi građevinske radove dobio je Štajnlehner. Ovaj pokušaj osujetilo je pre svega nepogodno, podvodno zemljište, ali i nedostatak novca. Na istoj lokaciji je tri godine kasnije, uz kredit od 10.000 dukata koji je odobrila Vlada (s tim da se u zgradu smeste i muzej i biblioteka), načinjen pokušaj da se zemljište ojača drvenim šipovima, ali bez uspeha. >U zimu 1867/68. zbilo se drugo, veoma značajno gostovanje Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada u Beogradu, čija trupa je izvela šezdeset četiri predstave u neadekvatnim salama „Kod Krune“ i „Kod engleske kraljice“. Ostaće zapisano da je knez Mihailo, posle jedne od tih predstava, saopštio istorijsku odluku: „Sazidaću ja vama teatar za sebe pa ćete biti sasvim zadovoljni“.

Tako, po osnivanju Narodnog pozorišta, Knez i Državni savet određuju novu lokaciju za pozorišnu zgradu – bivši turski plac kod Stambol-kapije. Obnavlja i davanje priloga, sam priloživši pet hiljada dukata. Nažalost, on nije dočekao početak radova, jer je ubijen 3. juna 1868. godine, pa je kamen temeljac postavio knez Milan. Veruje se da je projektant pozorišne zgrade kod Stambol-kapije bio arhitekta Aleksandar Bugarski, mada po sačuvanim dokumentima to nije sasvim izvesno. U proleće 1868. je organizovana licitacija za izvođenje radova, a posao je opet dobio Štajnlehner. Ugovor je zaključen 23. maja 1868. za 12.550 dukata s dodatkom preostalog materijala od pozorišta na Zelenom vencu i oko 150 kubnih hvati kamena od starih turskih kuća sa Stambol-kapije. Gradnja je izvedena veoma brzo. Zemljani radovi su počeli 29. maja, a kamen temeljac je položen 18. avgusta 1868. godine. Zgrada je stavljena pod krov već januara 1869. U gradu od 25000 stanovnika, pozorišna sala ima oko 800 mesta! Prva predstava u novom zdanju je održana 30. oktobra (po starom kalendaru) iste godine. O ovom događaju je ostalo zabeleženo:„... Prva predstava je bila ’Posmrtna slava kneza Mihaila’, slika iz narodnog života Đorđa Maletića, u četvrtak 30. oktobra 1869. godine...

... Iz jedne sačuvane plakate – pozivnice štampane na svili (upućene Hrvatskom narodnom kazalištu u Zagrebu) vidi se da su u komadu učestvovali skoro svi članovi Narodnog pozorišta: Milka Grgurova, Marija Jelenska, Julka Jovanovićka, Mara Grgurova, Ljubica Kolarevićka, Adam Mandrović, Nestor Nedeljković, Toša Marković, Aleksa Savić i kao početnik Toša Jovanović...

... Ova predstava ostavila je snažan utisak na publiku, naročito kada je predstavljač, maskiran i obučen kao knez Mihailo, prešao na konju preko pozornice. Kada ga je publika na pozornici ugledala na konju – piše recenzent ’Vidovdana’ – učinilo joj se da opet pred sobom vidi sušta živa kneza Mihaila...“

Kada je sazidana, zgrada Narodnog pozorišta u Beogradu je, pored kapetan Mišinog zdanja, bila najveća i najraskošnija palata u Srbiji. Po rasporedu masa, horizontalnoj i vertikalnoj podeli površina i izabranim motivima površinske obrade glavne fasade, Narodno pozorište Aleksandra Bugarskog podsećalo je na Skalu Pjermarinija u Milanu, koja je sagrađena devedeset godina ranije (1776–1778).

Napisala i priredila Jelica Stevanović
Korišćeni tekstovi Milice Jovanović, Aleksandra Radovanovića, Mirjane Odavić

Prve prepravke i doziđivanja izvedena su već 1870. godine. Relativno mala pozornica zahtevala je dograđivanje i produženje. Dograđeni zadnji deo je bio niži i sagrađen od slabog materijala. Pored produženja pozornice, bile su predviđene i garderobe za statiste, magacin za dekor i nameštaj, i slikarnica. Planove za doziđivanje verovatno je najpre načinio preduzimač Vinter, ali potom su ponovo povereni Aleksandru Bugarskom. Radove je izveo preduzimač Erlmajer. Proširivanje je izvršeno na zemljištu koje nije pripadalo pozorištu, ali pozorišni odbor je započeo zidanje i bez dozvole. Unutrašnjoj obradi i opremi pozorišta je poklonjena veća pažnja i nije se štedelo. U gledalištu, sve površine parapeta, loža, stubova, tavanice, obrađene su dekorativno u gipsu i obilato pozlaćene. Na ograde loža su stavljeni medaljoni sa grbovima svih srpskih zemalja i portretima istaknutijih srpskih vladara i književnika. Medaljon sa likom kneza Mihaila kao osnivača pozorišnog zdanja smešten je iznad portala pozornice. Unutrašnja oprema sedišta i scenska tehnika nabavljeni su u Beču, po odluci Pozorišnog odbora. Na sredini plafona, ispod rozete za provetravanje, visio je veliki luster sa preko sto gasnih plamenova. Sve slikarske radove, kao i slikanje zavese uradio je bečki dvorski slikar Kaucki. Osvetljenje pozornice, garderoba, magacina, gledališta, tj. celokupne zgrade, bilo je na gas. Fabrika gasa – gasara, bila je smeštena u napuštenoj Karadžamiji, dvadesetak metara ispod pozorišne zgrade, na uglu Dositejeve i ulice Braće Jugovića.

Problem pozornice i pomoćnih prostorija, nedostatak garderoba, slaba konstrukcija zbog štednje i slično, uslovili su da 1911. godine bude doneta odluka o još jednoj rekonstrukciji zgrade. Ministarstvo građevina je poverilo radove svom službeniku, arhitekti Josifu Bukavcu. Planovi su predviđali rekonstrukciju koja će Narodnom pozorištu i spolja i iznutra potpuno izmeniti izgled, raspored prostorija pa i dimenzije. U leto 1912. već se počelo sa proširivanjem pozornice, a zbog izbijanja Balkanskog rata, u jesen te iste godine, radovi su prekinuti da bi bili nastavljeni u leto 1913, kada su uglavnom i završeni. Iduće, 1914. godine, započeta je rekonstrukcija gledališta, ali su radovi opet prekinuti zbog Prvog svetskog rata. U bombardovanjima glavnog grada koja će da uslede između 1915. i 1918, kao i zbog austro-nemačke okupacije, mnogi elementi rekonstrukcije iz 1914. su propali. Gradnja Pozorišta je nastavljena 1919, i uz manje ili veće izmene u odnosu na projekat iz 1911, radovi su potpuno završeni tek 1922. godine. Spoljna arhitektura je izgubila jedinstvo stila i sklad originalne zamisli Bugarskog, predstavljala je mešavinu secesije i baroka. Gledalište sada brojalo 700 sedišta, 33 lože (plus nešto veća dvorska) i 66 stajanja – sve ukupno 944 mesta. Pozornica je povećana u dubinu, a ugrađena je i pokretna okrugla bina (rotacija). Garderobe, radionice, prostorije za upravu, magacini i druge pomoćne prostorije smeštene su oko zadnje pozornice na dva i tri sprata. Promenjene su sve instalacije i uvedeno je centralno grejanje. Na izradi detalja u enterijeru arhitekti Josifu Bukavcu su pomogli arhitekti – ruski emigranti, čiji ukus i uticaj su se naročito ogledali u dekorativnim radovima u gledalištu, vestibilu i foajeu na prvoj galeriji koji su dobili još više gipsanih radova, veštački mermer i teške barokne motive. Plafone je svojim monumentalnim stilom oslikao ruski slikar Stepan Kolesnikov. Jedino što je u enterijeru ostalo od prethodne zgrade je medaljon sa profilom kneza Mihaila, iznad portala pozornice, koji je obnovio vajar Đoka Jovanović. Pozorište je stradalo u bombardovanju Beograda 6. aprila 1941. Već krajem godine, iako pod okupatorskim vlastima, Ministarstvo građevina započinje popravku, koja je podrazumevala i novu rekonstrukciju. Zgrada je opet povećana, ispod nje je dozidan još jedan deo, koji se nepravilno širio sa strane, a u kojem je pozorište dobilo prostorije za kancelarije, probne sale, radionice, magacine, garderobe, tri stana i druga prateća odeljenja. Nekad simetrična, monumentalna kompozicija građevine iz 1922. godine potpuno je izgubila svoj sklad u sada skoro udvostručenoj dužini. Štedljiva rekonstrukcija je uticala i na spoljnu arhitekturu starog dela zgrade, koja je nasilno uprošćena i odavala je utisak nedovršenosti. Zazidan je srednji glavni ulaz iz vestibila u gledalište, a ostavljeni su samo bočni, neugledni prilazi prema garderobama. Gledalište je dobilo relativno skroman izgled s uprošćenim dekorom i tavanicom bez slika. Rekonstrukcija je isprva bila poverena arhitekti Gojku Todiću, a potom arhitekti Draganu Gudoviću. Radove je izvodilo, uglavnom, građevinsko preduzeće arhitekte Milana Sekulića. Po završetku pozorišne sezone 1964/65. pristupilo se manjoj adaptaciji Velike scene, i to na osnovu nacrta arhitekte Nikole Šercera. U gledalištu je povećan broj mesta tako što su uklonjene lože i postavljena manja sedišta sa užim razmakom između njih. Skinut je veliki kristalni luster, a dvoranu su krasili novi bareljefi i zidovi od hrastovih lamperija, kao i plava boja sedišta i zavese. Postavljen je nov linoleumski pod, broj reflektora je povećan za dvanaest, uvedeno je novo centralno grejanje, kao i bešumni ventilatori za pročišćavanje vazduha.

Narodno pozorište i grad Beograd su 1986. godine odlučili da se započne još jedna, zaista neophodna, detaljna rekonstrukcija sada već sasvim neuslovne zgrade. Glavni arhitekti i projektanti za rekonstrukciju starog dela i nove zgrade bili su Ljubomir Zdravković i Slobodan Drinjaković. Enterijer je bio urađen po nacrtima arhitekte Milana Pališaškog; fasadna i dekorativna plastika po nacrtima Branke Bremec, Dimitrija Ivančevića i Zorana Badnjevića, a statiku je uradio inženjer Milenko Popović. Projekat i radovi su povereni građevinskoj radnoj organizaciji Trudbenik. Obnova je trajala skoro tri godine i stajala je oko 4,5 miliona dolara. Svečano otvaranje „novog“ pozorišta je bilo 15. oktobra 1989. godine, a prva predstava, Eshilova „Orestija“, održana je 10. novembra iste godine.

Ovom rekonstrukcijom, staroj zgradi je vraćen izgled od pre Drugog svetskog rata, a ukupna površina je skoro udvostručena dogradnjom modernog objekta u koji su, na pet spratova iznad i dva sprata ispod zemlje, smeštene službene prostorije. Zgrada sada ima osamnaest i po hiljada kvadratnih metara, od kojih sedamnaest hiljada kvadrata korisnog prostora. U gledalište su vraćene lože, koje su uklonjene 1966. i sada izgledaju kao i u XIX veku, sa karakterističnim potkovičastim rasporedom. Dvorana je dobila nov sjaj i privlačnost. Cela je presvučena u crveni velur i pliš, a još preovlađuju osnovni beli i zlatni tonovi. U foajeu druge galerije se nalazi ploča sa imenima svih darodavaca i mecena pozorišta iz XIX veka. Na plafonu dvorane je obnovljena velika umetnička slika Kolesnikova, kompozicija iz dva dela – „Bahanal“ i „Talija sa četvoropregom“. I foajei su drugačiji, lepši. Postavljeni su mermerni podovi, gipsani ukrasi na plafonima, reljefi, pozlata, biljurna ogledala, kristalni lusteri, a u glavni je smeštena i, davno zaboravljena, bista kneza Mihaila, osnivača pozorišta. U novoj, tzv. radnoj zgradi, arhitekti i graditelji su ostavili veze za podzemne hodnike, koji bi jednoga dana mogli da se provuku ispod Francuske ulice i povežu sa novom zgradom za Operu i Balet, koja bi bila izgrađena na Trgu republike, preko puta Narodnog pozorišta. Po nekim planovima to bi bila samo velika pozornica i gledalište sa preko 1.500–2.000 sedišta, dok bi obe zgrade opsluživalo isto, već postojeće osoblje. Može se reći da danas Narodno pozorište u Beogradu predstavlja modernistički spoj starog i novog u arhitekturi, a u tehničkom smislu jednu od najsavremenijih opremljenih pozorišnih kuća u svetu.

Napisala i priredila Jelica Stevanović
Korišćeni tekstovi Milice Jovanović, Aleksandra Radovanovića, Mirjane Odavić

Delatnost Drame Narodnog pozorišta najčešće se deli na četiri etape: od osnivanja do Prvog svetskog rata, period između dva svetska rata, od oslobođenja do raspada bivše Jugoslavije i period od 1991. godine do danas. Ansambl drame je formiran od istaknutih glumaca već postojećih profesionalnih teatara sa našeg govornog područja, prevashodno Srpskog narodnog pozorišta i Hrvatskog narodnog kazališta, te od probranih umetnika iz većih putujućih pozorišnih družina. Prvih decenija, u malom Beogradu predstave su često imale samo premijeru ili dve-tri reprize, a samo retki izuzetno popularni komadi doživljavali bi i desetak izvođenja. U takvim uslovima hiperprodukcije, o režiji se ne može ni govoriti s pozicije današnjeg iskustva. Glumci bi naučili tekst – uveliko se oslanjajući na suflera – a prvi glumac bi na nekoliko proba pokušao da sa kolegama-suigračima dogovori i uvežba osnovni mizanscen. Preovlađivao je patetični, romantičarski stil glume. Predstave su se igrale u svega nekoliko tipiziranih dekora (soba, koja je često bivala i seoska kuća i evropski salon; šuma; gradski trg). Glumci su isprva igrali u sopstvenim kostimima, a glumice su u ovu svrhu dobijale mali dodatak na platu. Nešto kasnije, počinje se sa naručivanjem kostima za predstave – uglavnom tipskih. Situacija je, što se tiče režije i scenografije, nešto izmenjena u poslednjim godinama pred Prvi svetski rat, dolaskom školovanog reditelja, Aleksandra Ivanoviča Andrejeva, koji je na scenu doneo i izvesno bogatstvo dekora. Pored komada svetskih klasika, koji su od samih početaka bili obavezan deo repertoara (Sofokle, Šekspir, Kalderon, Molijer, Rasin, Goldoni, Kornej, Rostan, Šiler, Gete, Ibzen, Strindberg, Gogolj, Ostrovski, Čehov, Gorki...), Narodno pozorište je odmah počelo da podstiče domaće dramsko stvaralaštvo. Razumljivo, počeci su bili teški i kvalitetnih tekstova je bilo malo. U to doba buđenja nacionalne svesti, naročito su popularni bili komadi sa nacionalnom tematikom, uglavnom tragedije i dramski prikazi inspirisani srednjevekovnom i novijom istorijom kao što su „Smrt Uroša V“, Stefana Stefanovića, „Miloš Obilić (Boj na Kosovu)“ Jovana Subotića, „Hajduk Veljko“ Jovana Dragaševića i drugi. Vremeno, pojavljuju se i kvalitetni autori, koje će potvrditi sud istorije (Milovan Đ. Glišić, mladi Branislav Nušić, Borisav Stanković, Matija Ban, Simo Matavulj, Laza Kostić...). Pored toga, veliku popularnost su tada, a i kasnije, imali takozvani komadi s pevanjem, poput dramatizacija proze Stevana Sremca – „Zone Zamfirove“ i „Ivkove slave“ (muzika Stevana Mokranjca), „Đida“ Janka Veselinovića i Dragomira Brzaka (sa muzikom Davorina Jenka), te najpopularniji i najigraniji od svih – „Koštana“ Borisava Stankovića (muzika Stevana Mokranjca), koja će postati svojevrsna kultna predstava i, kao takva, od 1901. ostati na repertoaru, sa manjim prekidima, sve do današnjih dana. Prevodilačka delatnost je u to vreme bila veoma intenzivna – neretko se događalo da se savremeni francuski ili nemački tekst nađe na beogradskom repertoaru svega nekoliko meseci posle svetske praizvedbe. Pored prevoda stranih komada, često su pravljene i takozvane posrbe. Većina naslova iz prvih decenija rada Narodnog pozorišta nije položila test istorije, i danas se za njih i ne zna. Na prelazu vekova, uprava je posebno pokušala da podstakne domaće pisce kako bi se poduhvatili pisanja za teatar. Između ostalog, objavljivani su redovni godišnji konkursi za novi dramski tekst. Tih godina pojavljuje se jedno veliko ime domaćeg dramskog stvaralaštva – Branislav Nušić. Pored njega, javljaju se i drugi mladi stvaraoci, među kojima se naročito ističu Simo Matavulj, Svetozar Ćorović, Vojislav Jovanović Marambo i Milivoj Predić. Jovan Sterija Popović je već tada bio prepoznat kao domaći dramski klasik, i pored redovnog prisustva njegovih komada u repertoaru, tokom dugog niza godina je na dan rođenja velikog komediografa priređivano specijalno „Sterijino veče“. Nosioci repertoara u tom periodu su bili Aleksa Bačvanski, Adam Mandrović, Miloš Cvetić, Toša Jovanović, Đura Rajković, Milorad Gavrilović, Sava Todorović, Ilija Stanojević Čiča, Svetislav Dinulović (ujedno i glumci-reditelji), te Pera Dobrinović, Dobrica Milutinović, Milka Grgurova, Vela Nigrinova, Sofija Coca Đorđević (jedina Beograđanka među njima), Zorka Todosić, Teodora Arsenović, Persa Pavlović...

Za vreme Prvog svetskog rata, jedini put u istoriji, Narodno pozorište je bilo zatvoreno tokom sve četiri godine. Gotovo čitav muški personal je bio mobilisan i u mnogim logorima su nicala „vojnička pozorišta“ predvođena našim glumcima, igrajući popularan ali i veoma zahtevan repertoar. Arhiva i bogata biblioteka dramskih tekstova u sanducima su se povlačili zajedno sa vojskom i narodom put Albanije...

Odmah posle rata, Pozorište ponovo otvara svoja vrata, a ubrzo se uz dramski osnivaju i operski i baletski ansambl. Skučenost jedne scene koju treba da dele tri umetnička ansambla rešava se dugoročnije adaptiranjem zgrade konjičke škole, Manježa, koja postaje Scena na Vračaru, nešto intimnija od one u zgradi Kod Spomenika, veoma omiljena i kod glumaca i kod ljubitelja dramskih predstava. Sa nekoliko prekida, Narodno pozorište je raspolagalo ovom zgradom sve do posle Drugog rata, kada je ona postala dom novoformiranog Jugoslovenskog dramskog pozorišta. Sa krajem Prvog rata poklopila se i Oktobarska revolucija, tj. period bežanja velikog broja Rusa i pripadnika drugih naroda pred komunističkom vlašću Sovjetskog saveza. Među njima se nalazio i znatni broj umetnika, od kojih su se neki zadržali u Beogradu. Tako u Narodno pozorište dolaze profesionalni reditelji (najpre Jurij Ljvovič Rakitin, a nešto kasnije bračni par, nekadašnji članovi Moskovskog hudožestvenog teatra, Vera Greč i Polikarp Pavlov), scenografi i kostimografi (Leonid i Rimena Brailovski, Ananije Verbicki, Vladimir Žedrinski, Vladimir Zagorodnjuk). Zahvaljujući njima, režija se izdvaja kao posebna umetnost u okviru teatra, a u glumu ulaze realistički principi „uživljavanja“ Stanislavskog. Scenografija i kostimi se prave namenski, za svaku premijeru (u skladu sa finansijskim mogućnostima), donoseći na scenu stilove i pravce koji u to vreme vladaju u slikarstvu. I dalje se igra klasičan repertoar, kao i savremeni svetski pisci (Bernard Šo, Luiđi Pirandelo, Džon Golsvodri, Judžin O'Nil...) ali na velika vrata na našu scenu dolazi i takozvani bulevarski repertoar, naročito francuski „laki komadi“, koje je publika volela a zbog kojih je kritika burno negodovala. Pored svetskih, može se slobodno reći da je, uz Steriju, Nušić, čija stvaralačka zrelost pada u međuratne godine – već za života postao domaći klasik. U doba svoje stvaralačke zrelosti, u međuratnom periodu, on je neka vrsta „kućnog pisca“ Narodnog pozorišta: sve svoje komade piše imajući u vidu taj ansambl, a često i sam, mimo svakog pozorišnog običaja, učestvuje u podelama uloga. Iako kritika ne deli to mišljenje, on je publici bez premca najomiljeniji pisac, svaki njegov nov komad se s nestrpljenjem očekuje, postaje teatarski događaj i obara rekorde u gledanosti. Beograd, sad već evropska metropola, bez problema svoje omiljene predstave gleda i po nekoliko desetina puta. Premijere su ređe, ali su postavke znatno profesionalnije, modernije, kvalitetnije. Domaći repertoar, pored srpskih, sada čine i tekstovi pisaca iz Slovenije, Hrvatske, Makedonije (Milutin Bojić, Borisav Stanković, Ivo Vojnović, Milan Begović, Ivan Cankar, Petar Petrović Pecija, Vladimir Velmar Janković, Josip Kosor, Velimir Živojinović Masuka, Todor Manojlović, Miroslav Krleža, Đura Jakšić, Milivoj Predić i drugi, te prva žena-pisac, Milica Jakovljević poznatija kao Mir-Jam). Uz pomenute ruske, tu su i naši školovani reditelji i glumci-reditelji: Mihailo Isailović, dr Branko Gavela, Josip Kulundžić, Vitomir Bogić, Dragoljub Gošić, Dimitrije Ginić, Mata Milošević, Radomir Raša Plaović... U izvanrednom glumačkom ansamblu se, pored pomenutih glumaca-reditelja kao i već pomenutih iskusnih glumaca koji su karijere započeli pre rata, izdvajaju Žanka Stokić, Mara Taborska, Desa Dugalić, Marica Popović, Nevenka Urbanova, Ljubinka Bobić, bračni par Aleksandar i Zora Zlatković, Milivoje Živanović, Viktor Starčić, Jovan Gec, Božidar Drnić...

Svakako treba pomenuti i našeg prvog školovanog kostimografa, Milicu Babić Jovanović, koja potpisuje najveći broj predstave od 1931. do 1964. godine, kao i slikare-scenografe Jovana Bijelića, Stanislava Stašu Beložanskog, te nešto mlađe Miomira Denića, Bojana Stupicu i Milicu Bešević. Tokom nemačke okupacije Beograda 1941–1944, Narodno pozorište nastavlja sa redovnom delatnošću, iako je o ovome malo pisano a doskora se nije ni govorilo. Sva tri ansambla su, mada u znatno otežanim okolnostima i bez nekih članova koji su bili u zarobljeništvu ili u redovima boraca, igrala predstave svakodnevno – u podnevnim ili popodnevnim terminima, jer je na snazi bio policijski čas. Neposredno po oslobođenju grada, na Sceni kod Spomenika svoje predstave igra Pozorište Narodnog oslobođenja – trupa formirana u redovima NOV. Ubrzo, međutim, na scenu se vraćaju ansambli Narodnog pozorišta, pojačani nekim od članova partizanskog pozorišta, ali pod budnim okom novoformirane narodne vlasti. Prvih godina u repertoaru preovlađuju komadi sa jasnom političkom porukom, odabirani, pisani, i postavljani pod jasnim uticajem „zvaničnog“ stila – socijalističkog realizma, a primat su imali ruski pisci. Već početkom pedesetih godina, uticaj države na rad pozorišta se gubi, i sve se vraća prirodnim, umetničkim tokovima: repertoar je ponovo sastavljen od komada svetskih i domaćih klasika, početkom šezdesetih na scenu se probijaju i savremeni svetski, avangardni komadi, drama apsurda, antidrama... Savremeno domaće stvaralaštvo je u punom zamahu, a naročito se ističu dela Miroslava Krleže, Borislava Mihailovića Mihiza, Aleksandra Popovića, Ljubomira Simovića, Jovana Hristića, Velimira Lukića...

Napisala i priredila Jelica Stevanović
Korišćeni tekstovi Milice Jovanović, Aleksandra Radovanovića, Mirjane Odavić

Od samih početaka rada Narodnog pozorišta kao dramskog teatra, postojala je tesna veza sa muzičkom umetnošću. Instrumentalna i vokalna muzika bile su sastavni deo mnogih predstava, a običaj je bio i da se pojedine numere izvode publici između činova, odnosno između dva ili tri kraća komada koja su izvođena kao celovečernji program. Često su u tim prilikama izvođene uvertire i drugi odlomci iz popularnih operskih i operetskih partitura. Ubrzo se razvija takozvana Muzička grana Narodnog pozorišta u Beogradu, koja je omogućila da se već 21. oktobra 1882. na scenu postavi „Vračara“, čarobna opereta u tri čina Davorina Jenka. Orkestar je delom bio sačinjen od članova pozorišta, a delom od članova Vojne bande, dok su role uglavnom pevali glasom i muzikalnošću nadareni glumci, uz ponekog gosta iz Zagreba, Pešte i drugih bližih evropskih umetničkih centara. Tokom ovog perioda koji je zapravo prethodio, nastala je i izvedena, 20. decembra 1903, prva nacionalna opera – „Na uranku“ Stevana Biničkog, za koju je libreto napisao Branislav Nušić. Povremena postavljanja manjih operskih i operetskih komada (praćena negodovanjem kritike koja je operetu smatrala „nižom“, nacionalnog teatra nedostojnom umetnošću), nastavljaju se sve do 24. aprila 1913, kada je premijeru doživela prva celovečernja opera, Verdijev „Trubadur“. Taj datum neki smatraju momentom osnivanja Opere. Međutim, ovaj značajni korak u istoriji Narodnog pozorišta je odložio Prvi svetski rat. Ipak, osnivanje Opere je omogućio tek pomenuti priliv umetnika iz SSSR-a, među kojima je bilo i školovanih operskih pevača, te se danas smatra da je Opera Narodnog pozorišta otpočela svoju samostalnu delatnost 1919. godine. Prva predstava novoformiranog ansambla bila je premijera Pučinijeve „Madam Baterflaj“, 11. februara 1920, pod muzičkim vođstvom prvog direktora operskog sektora, Stanislava Biničkog. Međuratni period razvoja operskog stvaralaštva u nas karakteriše ono što danas nazivamo klasičnim, uglavnom italijanskim repertoarom, koja su se našoj sceni često nalazila ubrzo posle svetskih premijera: najpre dela Đuzepea Verdija koji je uvek bio kod publike najomiljeniji, Rosinija, zatim Pučinija i drugih verista, te Bizea, Masnea, Sen-Sansa, zatim ruskih kompozitora (Čajkovski, Rimski-Korsakov, Musorgski, Borodin) i drugih slovenskih autora (Dvoržak, Smetana. Činjeni su i pokušaji sa nemačkim repertoarom, ali on je, nekako, uvek nailazio na manje oduševljen prijem kod publike i predstave su se na repertoaru zadržavale kratko (Ofenbah, Guno, Vagner, Mocart, Betoven); izuzetak čini Štrausova opereta „Slepi miš“ koja je sve do naših dana uvek rado gledana i slušana. Svih tih godina između dva velika rata, u operskim predstavama Narodnog pozorišta često su gostovali inostrani umetnici, dirigenti i solisti, među kojima su bila i imena kao Pjetro Maskanji, Nikolaj Čerepnjin, Fjodor Šaljapin... a slobodno se može reći da su umetnici milanske Skale bili redovni gosti Beograda (bila su to pojedinačna gostovanja, ali neretko je dolazila i cela solistička podela, kako bi igrala predstave uz pratnju našeg hora i orkestra). Činjeni su i, ponekad veoma uspešni, pokušaji stvaranja nacionalnog operskog repertoara. Najviše uspeha su imali Petar Konjović („Ženidba Miloševa“ ili „Vilin veo“, „Knez od Zete“, „Koštana“), Stevan Hristić („Suton“), Petar Krstić („Zulumćar“), te Hrvati Jakov Gotovac („Morana“, „Ero s onoga svijeta“ i Ivan Pl. Zajc („Nikola Šubić Zrinjski“). U ovom periodu zapaženi su dirigenti Lovro Matačić, Ivan Brezovšek, Alfred Pordes, Predrag Milošević, Stevan Hristić. Predstave su režirali Teofan Pavlovski, dr Branko Gavela, Jurij Lj. Rakitin, Josip Kolundžić, Rudolf Fejfar, Margarita Froman, dr Erih Hecel, kao i pevači-reditelji Vojislav Vojin Turinski, Rudolf Ertl, Evgenije Marijašec, Zdenko Knitl... S početka u ansamblu preovlađuju ruski pevači (Ksenija Rogovska, Sofija Drausalj, Evgenija Valjani, Lav Zinovjev, Pavle Holotov, Boris Popov...), ali primat vremenom preuzimaju naši solisti koji su se školovali u Pragu, Beču, Parizu i drugim evropskim muzičkim centrima: Anita Mezetova, Bahrija Nuri-Hadžić, Zdenka Zikova, Melanija Bugarinović, Jelena Lovšinska, Nadežda Stajić, Kornelija Ninković Grozdano, Zlata Đunđenac, Josip Rijavec, Vladeta Popović, Aleksandar Marinković, Slobodan Malbaški, Dušan Đorđević, Krsta Ivić, Milan Pihler, Stanoje Janković, Nikola Cvejić, Žarko Cvejić, Vasilije Šumski, Branko Pivnički.., od kojih su neki napravili i zavidne internacionalne karijere. Hor i Orkestar su nastali od članova predratne „Muzičke grane“, kojima su se pridružili ruski emigranti kao i pevački i instrumentalni kadar beogradskih pevačkih društava i drugih muzičkih sastava. Jedno vreme Orkestar Narodnog pozorišta je nastupao i kao Beogradska filharmonija, dok se nisu oformila dva nezavisna orkestra. Odmah posle Drugog svetskog rata, dirigent Oskar Danon (mladi doktor muzikologije sa diplomom čuvenog Karlovog univerziteta u Pragu) postaje direktor Opere i zasniva repertoarsku politiku na provereno kod publike omiljenom italijanskom repertoaru, ali i na ruskim i drugim slovenskim klasicima kao i domaćem stvaralaštvu – prepoznajući u ovim delima mogućnost za međunarodnu afirmaciju našeg ansambla, u čemu se nije prevario. Razdoblje započeto uspešnim gostovanjem opere „Boris Godunov” Modesta Musorgskog u Švajcarskoj u okviru koncertnog ciklusa „Klubhaus” i snimanjem na gramofonske ploče sedam kapitalnih opera ruskih kompozitora za diskografsku kompaniju DECCA 1954, naziva se „Zlatnim periodom” beogradske Opere. Tokom sledeće decenije i po, nižu se gostovanja koja izazivaju oduševljenje publike u evropskim i svetskim operskim kućama i festivalima, te panegirike inostrane kritike – našim dirigentima, rediteljima, solistima, Horu, Orkestru... Može se konstatovati da je beogradska publika i dalje naklonjena prevashodno „gvozdenom“ repertoaru, te da su uporni i uglavnom veoma kvalitetni pokušaji uprava da se na scenu postave inostrana i domaća savremena operska dela („Pokondirena tikva“ Mihovila Logara, „Simonida“ Stanojla Rajičića, „Gorski vijenac“ Nikole Hercigonje...) – najčešće nailazili na odobravanje kritike i uskog kruga operskih stručnjaka i nešto šireg kruga „sladokusaca“, ali da su retko doživljavali veći broj repriza. Beogradska publika je posle Drugog svetskog rata imala prilike da na svojoj sceni vidi i čuje brojne vrhunske gostujuće umetnika, među kojima se naročito ističu dirigenti Hans Svarovski, Nino Verki, Kornel Trailesku, Samo Hubad, te solisti Ana Mofo, Mičiko Sunahare, Jelena Obrascova, Đusi Bjerling, Mario del Monako, Đuzepe di Stefano, Franko Koreli, Plasido Domingo, Umberto Borsa, Tito Gobi, Nikolaj Đaurov, Lučano Pavaroti i mnogi drugi. A mnogi naši istaknuti solisti i dirigenti su bili i jesu, rado viđeni gosti na inostranim scenama, od Skale do Metropolitena.

Napisala i priredila Jelica Stevanović
Korišćeni tekstovi Milice Jovanović, Aleksandra Radovanovića, Mirjane Odavić

Iako je i ranije bilo pojedinačnih, ali retkih igračko-baletskih gostovanja na sceni Narodnog pozorišta, tek posle završetka Prvog svetskog rata i već pominjanog dolaska umetnika iz Sovjetskog saveza – iz Imperatorskog Marijinskog teatra, Boljšoj teatra iz Moskove, članice Ruskog baleta Sergeja Djagiljeva i drugih, bilo je moguće osnivanje baletskog ansambla u okviru naše Kuće. Svoju prvu celovečernju predstavu beogradski Balet je izveo 22. januara 1923. godine – „Ščelkunčik (Rskalo / Krcko Oraščić)“ Petra Iliča Čajkovskog. Formiranje domaćeg igračkog kadra takođe je bilo nezamislivo bez ruskih umetnica – prvih balerina i potonjih pedagoga: Jelena Poljakova, koreograf i pedagog u državnoj Glumačko-baletskoj školi i Školi „Jelena Poljakova”, sve do Drugog svetskog rata je obučavala izvanredne igrače; Margarita Froman je kao stručnjak koji je više sezona proveo učestvujući u radu trupe Djagiljeva, kao koreograf je na beogradsku baletsku scenu prenosila značajno klasično nasleđe i koreografije savremenog, tada najaktuelnijeg svetskog repertoara; Nini Kirsanovoj pripada počasno mesto kao koreografu, ali i prenosiocu repertoara Trupe „Ana Pavlova“ (u kojoj je zauzimala mesto prve balerine od 1927, sve do smrti velike balerine). Tako su Balet Narodnog pozorišta, a i beogradska publika bili vaspitavani na obrascima najčistijeg klasičnog baletskog nasleđa. Predstave kao što su „Kopelija“ (prvo izvođenje 1924), „Labudovo jezero“ (1925), „Žizela“ (1926), „Uspavana lepotica“ (1927), sve do danas, sa povremenim kraćim pauzama, stalno na repertoaru Narodnog pozorišta. U periodu do Drugog svetskog rata na sceni je sa uspehom izvođene i (prenesene) čuvene koreografije Mihaila Fokina „Šeherezada“, „Silfide“, „Polovecke igre“, „Žar ptica“, „Petruška“, „Don Žuan“, „Zlatni petao“; koreografije Leonida Mjasina „Trorogi šešir“, „Ljubav čarobnica“, „Čovek i kob“, te koreografije Borisa Romanova „Tamara“, „Balerina i banditi“, „Bolero“ i Dejvida Lišina „Frančeska da Rimini“...

Svoje koreografije su u ovom periodu postavljali Mstislav Pianovski, Anton Romanovski, Boris Knjazev, Margarita Froman, Nina Kirsanova, Pia i Pino Mlakar, Anatolije Žukovski... Paralelno sa radom ovih koreografa, razvijao se i značajan proces stvaranja baleta na muziku savremenih jugoslovenskih kompozitora: „Licitarsko srce“ (1927) i „Imbrek s nosom“ (1937) Krešimira Baranovića, „Ohridska legenda“ Stevana Hristića (1933), „ Đavo na selu” Frana Lotke (1938), „Oganj u planini“ Alfreda Pordesa (1941), „Simfonijsko kolo“ Svetomira Nastasijevića (1942). Ovako obiman repertoar tumačili su izvrsni umetnici: Nataša Bošković, Nina Kirsanova, Marina Olenjina, Janja Vasiljeva, Anica Prelić i Maks Froman, Anatolije Žukovski, Aleksandar Dobrohotov, Mihail Panajev, Miloš Ristić... U ovom ansamblu su stasavali Dimitrije Parlić, budući prvi solista i eminentni koreograf Baleta Narodnog pozorišta druge polovine dvadesetog veka, kao i Rut Parnel, buduća prva balerina. U potpuno reorganizovanom baletskom ansamblu, po završetku Drugog svetskog rata, koreografski temelj i ostvarivanje vizionarske umetničke politike predstavlja rad Dimitrija Parlića (1916–1986). Ostvario je izuzetno obiman koreografski opus, a neka dela, kao „Romeo i Julija“ (1949), izvode se i danas. Osim Dimitrija Parlića, značajan doprinos nacionalnom koreografskom stvaralaštvu dali su i Margarita Froman sa svojom postavkom „Ohridske legende“ (1947), najpopularnijim i najviše izvođenim nacionalnim baletom, Pia i Pino Mlakar sa „Baladom o jednoj srednjevekovnoj ljubavi“ i baletom „Đavo na selu“, Vera Kostić sa brojnim postavkama među kojima se izdvajaju „Žar ptica“, „Kopelija“, „Ptico, ne sklapaj svoja krila“, „Darinkin dar“, „Karmen“, Mira Sanjina sa baletima „Saloma“ i „Balada o mesecu lutalici“... I ovi koreografi su znatnim delom kreirali na muziku jugoslovenskih kompozitora među kojima su i Fran Lotka, Mihovil Logar, Enriko Josif, Zoran Hristić i drugi. Postavke savremenih autora odlikuje različitost koreografskog izraza, stvaralaštvo prema sopstvenom libretu i još izraženija težnja za korišćenjem muzike srpskih kompozitora: Svetomira Nastasijevića, Rajka Maksimovića, Zorana Erića, Stanka Šepića, Vojislava Vokija Kostića, kao i neposrednom saradnjom sa njima. Na baletskoj sceni Narodnog pozorišta gostovala su i svetska koreografska imena kao što su Leonid Lavrovski, Rostislav Zaharov, Nina Anisimova, Moris Bežar, Žanin Šara, Patriša Niri koja je prenela koreografije Žorža Balanšina, Piter Darel...

Do 1991. godine, Balet Narodnog pozorišta je imao stalnu praksu gostovanja na jugoslovenskim pozorišnim scenama i na manifestacijama kao što su Dubrovački letnji festival, Ljubljanski bijenale, Osječki anale, Opatijski festival, Smotra „Mermer i zvuci“, Skopski majski festival... Naša baletska umetnost je sa velikim uspehom predstavljena i na gostovanjima u Francuskoj, Italiji, Monte Karlu, Namačkoj, Austriji, Engleskoj, Mađarskoj, Grčkoj, Španiji, Meksiku, Švajcarskoj, Holandiji, Egiptu, Japanu, Kanadi... A beogradska publika je imala prilike da vidi na našoj sceni velike svetske umetnike baleta, među kojima i Margot Fontejn, Svetlanu Berjozovu, Majnu Gilgud, Maju Pliseckaju, Nataliju Besmertnovu, Klod Besi, Majkla Somsa, Džona Filda, Nikolaja Fadeječeva, Konstantina Sergejeva, Mišel Reno i mnoge druge.

Napisala i priredila Jelica Stevanović
Korišćeni tekstovi Milice Jovanović, Aleksandra Radovanovića, Mirjane Odavić

13. jula 1868 – osnovano Narodno pozorište u Beogradu

22. novembra 1868 (po novom kalendaru) – održana je prva predstava, „Đurađ Branković“ Karolja Obernjaka, u gostionici „Kod engleske kraljice“

30. oktobra 1869 – održana je prva predstava u novoj zgradi, „Posmrtna slava kneza Mihaila“ Đorđa Maletića

11. februara 1920 – prva predstava novoformiranog ansambla Opere, „Madam Baterflaj“ Đakoma Pučinija

22. januara 1923 – prva predstava novoformiranog ansambla Baleta, „Ščelkunčik (Rskalo / Krcko Oraščić)“ Petra Iliča Čajkovskog